Directoraat S van de KGB: wat het was, wat het deed en of het nog bestaat

Bijgewerkt in oktober 2026 · Volkov Protocol

Directoraat S was de afdeling van de KGB die de illegalen aanstuurde: Sovjetofficieren die in het buitenland leefden met een valse naam, valse papieren en een verzonnen verleden, zonder officiële band met een ambassade. Het viel onder het Eerste Hoofddirectoraat, de tak van de KGB voor spionage buiten de Sovjet-Unie.

Wat deed Directoraat S?

Het koos de illegalen uit, leidde ze op en stuurde ze aan. Het bouwde voor ieder een legende (het verzonnen levensverhaal), regelde documenten, stuurde de officier naar het doelland en hield jarenlang contact. Sommige illegalen bleven tot twintig jaar undercover, soms met de identiteit van kinderen die jong waren overleden.

Waarom was Directoraat S zo geheim?

Een legale spion werkt met een diplomatiek paspoort en wordt bij ontdekking alleen uitgezet. Een illegaal heeft die bescherming niet: wordt hij gepakt, dan gaat hij de gevangenis in. Daarom werd de identiteit van iedere illegaal zelfs voor andere delen van de KGB verborgen.

Wie leidde Directoraat S?

De bekendste naam is generaal-majoor Joeri Drozdov, die het programma van de illegalen leidde van 1979 tot 1991. Daarvoor leidde hij de Sovjetpost in New York, en in 1962 stond hij op de brug in Berlijn toen kolonel Rudolf Abel werd geruild voor de Amerikaanse piloot Francis Gary Powers. Drozdov hielp ook in 1981 de speciale eenheid Vympel op te zetten. Hij overleed in 2017 op 91-jarige leeftijd, meldde de SVR, de dienst die dit deel van de KGB overnam.

Wat waren de bekendste zaken?

• Rudolf Abel (echte naam William Fisher): woonde in New York als fotograaf Emil Goldfus, werd in 1957 gearresteerd en in 1962 geruild (Britannica).
• Jack Barsky (echte naam Albrecht Dittrich): een Oost-Duitser die in 1978 de Verenigde Staten binnenkwam met de geboorteakte van een jongen die in 1955 was overleden.
• Donald Heathfield en Tracey Foley (Andrej Bezroekov en Jelena Vavilova): een stel dat in Canada en de Verenigde Staten woonde en de serie The Americans inspireerde.

Bestaat Directoraat S nog?

De KGB hield in 1991 op te bestaan, maar het programma van de illegalen ging door bij de SVR, de Russische buitenlandse inlichtingendienst. In juni 2010 arresteerde de FBI tien Russische illegalen in de Verenigde Staten, onder wie Anna Chapman, en allen gingen terug naar Moskou bij een spionnenruil in Wenen. In 2024 keerden Artem en Anna Doeltsev, die als Argentijnen in Slovenië woonden, terug bij een gevangenenruil in Ankara. Hun kinderen hoorden pas in het vliegtuig dat ze Russisch waren (CBS News, 2024).

Wat heeft Directoraat S met het Volkov Protocol te maken?

Het Volkov Protocol vertelt het verhaal van een kolonel met de codenaam Volkov, die mannen trainde aan de andere kant van het IJzeren Gordijn. Volgens dat verhaal werd het protocol voor kracht en uithoudingsvermogen alleen vrijgegeven aan een paar elitespionnen van Directoraat S. De historische feiten staan op deze pagina. Het protocol vind je op de startpagina. Lees ook wie de illegalen van de KGB waren en wie de kolonels van de KGB waren.